Qazaqstan kórshiles eldermen jáne barlyq múddeli memlekettermen dostyq qarym-qatynas pen jan-jaqty yntymaqtastyqty júıeli túrde damytyp keledi. Bizdiń maqsattarymyz ben basymdyqtarymyz ózgermeıdi. Bul – eldiń egemendigin nyǵaıtý, qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne respýblıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn jedeldetýge baǵyttalǵan mindetterdi júzege asyrý. Bul týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Jambyl oblysynyń jurtshylyǵymen kezdesý barysynda málimdedi. Prezıdent óńir men eldiń damýyna qatysty, Qazaqstan ekonomıkasynyń sapaly ósimine baǵyttalǵan birqatar mindetterdi aıqyndady. Osy máselelerdi saıası sarapshy Rasýl Qospanovpen talqyladyq.
– Rasýl Amanǵalıuly, Jambyl oblysyndaǵy farmasevtıkalyq kásiporyndardyń qyzmetimen tanysý barysynda Qasym-Jomart Toqaev otandyq farmasevtıka ónerkásibin damytýdyń mańyzyn atap ótti. Bul ımportqa táýeldilikti azaıtyp, ulttyq densaýlyq saqtaý júıesin nyǵaıtý úshin qajet ekeni aıtyldy. Salanyń keleshegine qatysty pikirińiz qandaı?
– Eldiń ekonomıkalyq strategııasyndaǵy negizgi mindetterdiń biri – ártaraptandyrylǵan ekonomıkaǵa kóshý. Qasym-Jomart Toqaevtyń saılaýaldy baǵdarlamasynda da, halyqqa arnaǵan Joldaýlarynda da ınvestısııa tartý men jańa salalardy damytý máselesine birneshe ret erekshe mán berildi. Qazirgi tańda memleket qazaqstandyqtardyń densaýlyǵyn basty basymdyqtardyń biri retinde qarastyryp otyr.
Osy turǵyda Taraz qalasynda farmasevtıkalyq klasterdiń ashylýy kóńil qýantady. Buǵan deıin farmasevtıkalyq óndiristiń negizgi shoǵyrlanǵan orny Shymkent qalasynda, polıak ınvestorlary basqarǵan zaýyt bolatyn. Is júzinde elimiz bir ǵana kásiporynǵa táýeldi boldy deýge bolady. Iá, basqa óńirlerde shaǵyn óndirister boldy, alaıda tolyqqandy klaster qalyptaspaǵan edi.
Sońǵy 10 jylda Qazaqstandaǵy farmasevtıkalyq ónim óndirisiniń kólemi 4,6 esege artty. Bul – áserli kórsetkish. Alaıda soǵan qaramastan, elimizdiń dári-dármekke degen suranysynyń 80 paıyzdan astamy áli de ımport esebinen qamtamasyz etiledi. Negizgi jetkizýshiler – Reseı, Qytaı, Eýropa elderi men Úndistan.
Sondyqtan meniń oıymsha, ınvestorlar úshin bul salaǵa nazar aýdarýdyń ýaqyty keldi. Qazaqstanda farmasevtıkalyq óndiristerdi damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan, ári memleket bul baǵytqa múddeli. Bul – tabysty ári bolashaǵy zor sala. Sonymen qatar «Báıterek» qory ulttyq ınvestısııalyq holdıng retinde qaıta quryldy. Ol jyl saıyn shamamen 15 iri jobany súıemeldep, jeńildetilgen qarjylandyrý usynatyn bolady. Bul – Qazaqstanda óndiris ashqysy keletin kompanııalar úshin eleýli qoldaý. Jambyl oblysyndaǵy farmasevtıkalyq klaster sekildi ekonomıkalyq mańyzy bar bastamalardy men tolyǵymen qoldaımyn.
– Memleket basshysy Jambyl óńiriniń ekonomıkasyn nyǵaıtýdy tapsyrdy. Prezıdenttiń aıtýynsha, bul úshin barlyq múmkindik bar. Oblystyń ınvestısııalyq áleýetin qalaı baǵalaısyz?
– Qasym-Jomart Toqaev Jambyl oblysynyń turǵyndarymen kezdesýinde bıyl óńirge shamamen 600 mlrd teńge ınvestısııa tartylǵanyn atap ótti. Jalpy, Prezıdenttiń aıtýynsha, jumys aýqymdy túrde júrgizilip jatyr, alaıda qol jetkizilgen qarqyndy báseńdetýge bolmaıdy. Memleket basshysy ınvestısııalyq baǵytqa bekerden-beker basymdyq berip otyrǵan joq. Perspektıva bar.
Jambyl oblysy – Qazaqstan úshin aıryqsha óńir. Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, bul – mıneraldy tyńaıtqyshtar óndirisiniń iri ortalyǵy. Al elimizdiń aldynda aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń ónimdiligin arttyrý jáne qaıta óńdeý deńgeıin 80 paıyzǵa jetkizý sekildi aýqymdy mindetter tur. Osy turǵyda sapaly mıneraldy tyńaıtqysh óndirisi men olardyń turaqty jetkizilimi asa mańyzdy. Jambyl oblysy bul júıede sheshýshi ról atqarady.
Qazaqstan eksportyna zer salsaq, jambyldyq tyńaıtqyshtardyń Brazılııaǵa, Latyn Amerıkasynyń basqa da elderine jáne Eýropaǵa deıin jetkiziletinin kóremiz. Sonymen qatar oblys aýmaǵynda, Sarysý aýdanynda álemdegi eń iri fosforıt ken oryndarynyń biri ornalasqan. Bul ken ornyna sheteldik ınvestorlar belsendi túrde qarjy quıýda. Prezıdenttiń ınvestısııalyq saıasatqa jáne sheteldik kapıtal tartýǵa únemi aıryqsha kóńil bóletini belgili. Osy turǵydan alǵanda, Jambyl oblysy sekildi óńirlerdiń mańyzy erekshe.
– Jambyl oblysy ınvestorlardy nesimen tartymdy etedi?
– Menińshe, munda eki negizgi faktor bar. Birinshisi – geografııalyq ornalasýy. О́ńir mańyzdy kólik toraptarynyń toǵysynda ornalasqan, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstanmen shektesedi. Bul elder de aýyl sharýashylyǵy ónimderine baı.
Sonymen qatar jýyrda Jambyl oblysynda qytaılyq halyqaralyq «Fureng Group» kompanııasynyń júgerini tereń óńdeıtin kásiporyn salatyny jarııalandy. Investısııa kólemi shamamen 800 mlrd teńgeni quraıdy, al bolashaqta 1500 adam jumyspen qamtylady dep josparlanýda. Bul – ınvestorlardyń shıkizatty turaqty jetkizý men ony qaıta óńdeýge joǵary qyzyǵýshylyǵyn kórsetedi. Tipti Qazaqstannyń ońtústigi belgili bir kezeńde qajetti kólemde shıkizatpen qamtamasyz ete almasa da, kórshiles О́zbekstan men Qyrǵyzstan sekildi dostas elder bul kásiporyndarǵa óz ónimderin jetkizýge múddeli.
Ekinshi faktor – qýatty shıkizat bazasynyń bolýy. Mıneraldy tyńaıtqyshtardan bólek, óńirdiń agrarlyq áleýeti de joǵary. Máselen, Qazaqstanda óndiriletin qanttyń shamamen 40 paıyzy Jambyl oblysyna tıesili. Al elimizde qant tapshylyǵy bar, qajettiliktiń 80 paıyzyna jýyǵy ımport arqyly óteledi. Mundaı jaǵdaıda osy salaǵa salynǵan ınvestısııalar erekshe tartymdy bola túsedi.
2025 jylǵa arnalǵan Jambyl oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy týraly ákim esebine sáıkes, óńir ónerkásip óndirisi boıynsha Qazaqstanda aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, úshinshi orynǵa ıe boldy. Buǵan deıin oblys kórshiles óńirlerden aıtarlyqtaı qalyp qoıǵan edi. Shyǵysynda – damyǵan Almaty oblysy, batysynda – sırek metaldarǵa baı Túrkistan oblysy ornalasqan. Jambyl oblysy uzaq ýaqyt boıy Qazaqstannyń ońtústigindegi aýtsaıder retinde qabyldanyp keldi. Alaıda búginde óńirge ınvestısııa aǵyny aıtarlyqtaı artty.
Osy oraıda «Fureng Group» zaýytynyń qurylysy erekshe nazar aýdartady. Kásiporyn áli iske qosylmaǵanyna qaramastan, qazirdiń ózinde oblystaǵy iri salyq tóleýshilerdiń birine aınaldy. Bul – qurylysqa salynǵan aýqymdy ınvestısııalardyń nátıjesi. Men bul kásiporyn elimizdiń ekonomıkasyn nyǵaıtýda mańyzdy ról atqaratynyna senimdimin. Sebebi áńgime júgerini tereń óńdeý, ıaǵnı glıýten men basqa da qundy hımııalyq komponentter óndirý týraly bolyp otyr. Buǵan deıin Qazaqstanda negizinen bıdaıdy unǵa aınaldyrýmen ǵana shektelip keldik. Muny tereń óńdeý dep aıtý qıyn. Al qytaılyq ınvestorlardyń jobasy – bul shıkizatty tereń óńdeýdiń múlde jańa deńgeıi, qosylǵan quny joǵary óndiris.
– «Jasandy ıntellekt pen sıfrlyq ekonomıka – aldyńǵy qatarly elderge tán negizgi úrdister», – dep túıindedi Qasym-Jomart Toqaev. Prezıdent Qazaqstandy úsh jyl ishinde Sıfrlyq memleketke aınaldyrýdy basty maqsattardyń biri retinde atady. Bul baǵytta qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– Memleket basshysynyń aıtýynsha, búginde qazaqstandyqtardyń 90 paıyzy ınternetke qol jetkize alady. Bul – eldiń sıfrlyq damýyna tikeleı áser etetin mańyzdy kórsetkish. Prezıdent bul máseleniń mańyzyn birneshe ret atap ótken. Sıfrlandyrý – árbir azamatqa tikeleı qatysty sala.
Qyrkúıek aıyndaǵy Prezıdent Joldaýyn eske alsaq, onyń jartysyna jýyǵy Qazaqstandy sıfrlyq memleketke aınaldyrýǵa arnalǵan usynystar men mindetterden turdy. Memleket basshysy úsh jyl ishinde bul maqsatqa jetýge bolatynyn aıtty. Bul – óte órshil, biraq júzege asýy múmkin mindet. Sebebi sıfrlandyrý bar jerde sybaılas jemqorlyq azaıady, al salyq túsimderi artady.
Qazirgi tańda Qazaqstanda memlekettik qyzmetterdiń 90 paıyzy onlaın formatta kórsetiledi. Halyqaralyq reıtıngterde biz postkeńestik keńistikte sıfrlandyrý deńgeıi boıynsha kósh bastap turmyz. Elektrondy úkimetti damytý ındeksinde 24-oryndy ıelený – zor jetistik. Árıne, sıfrlandyrý belgili bir táýekelderdi de alyp keledi, sonyń ishinde alaıaqtyq shemalardyń kóbeıýi baıqalady. Alaıda bul progresten bas tartýǵa sebep emes. Jýyrda qabyldanǵan Sıfrlyq kodeks osy táýekelder men salanyń áleýetin qatar eskeredi.
Qazaqstan aımaqta alǵash bolyp Ilon Masktyń «Starlink» kompanııasymen tikeleı kelisimshart jasasty. Sonyń arqasynda spýtnıktik ınternet tehnologııalary elimizdiń shalǵaı aýyldarynda engizile bastady. Keıbir eldi mekenderge talshyqty-optıkalyq jeli tartý tehnıkalyq jaǵynan da, ekonomıkalyq turǵydan da tıimsiz. Mundaı jaǵdaıda spýtnıktik ınternet – ońtaıly sheshim. Memlekettiń barlyq azamatqa, ásirese oqýshylarǵa bilimge qoljetimdilik jasaýy óte mańyzdy. XXI ǵasyrda ınternettiń bolmaýy – aıtarlyqtaı artta qalý. Sondyqtan Starlink-tiń shalǵaı óńirlerde engizilýi – qajetti ári ýaqtyly qadam.
Sonymen qatar OpenAI kompanııasymen, ıaǵnı GPT chat-botyn jáne jasandy ıntellekt salasyndaǵy ozyq sheshimderdi ázirleýshimen kelisim jasaldy. Bul kelisim Qazaqstanda muǵalimderdi oqytýǵa arnalǵan jańa servısti engizýdi kózdeıdi. Arnaıy pedagogtarǵa beıimdelgen II-chat alǵash ret bizdiń elde iske qosylady. OpenAI-dyń dál Qazaqstandy pılottyq joba retinde tańdaýy – joǵary senimniń aıǵaǵy.
– Memleket basshysy Baýyrjan Momyshulyna «Halyq qaharmany» ataǵyn berip, Taraz qalasyndaǵy áskerı mektep-ınternatqa onyń esimin berý týraly sheshim qabyldady. Prezıdent mundaı oqý oryndaryn barlyq óńirde ashý qajet ekenin aıtty. Bul bastamalardyń mańyzyn qalaı baǵalaısyz?
– Bul – tarıhı ádildiktiń qalpyna kelýi dep senimmen aıtýǵa bolady. Prezıdenttiń bastamasymen qazaq halqynyń uly perzenti Baýyrjan Momyshulyna «Halyq qaharmany» ataǵy berildi. Ol Máskeý túbindegi sheshýshi shaıqasta erekshe erlik kórsetti. Uzaq ýaqyt boıy onyń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn almaǵany ádiletsizdik boldy.
Baýyrjan Momyshulynyń Jambyl oblysynyń týmasy ekeni de erekshe sımvoldyq mánge ıe. Memleket basshysynyń dál osy óńirge jasaǵan jumys sapary barysynda batyrǵa joǵary ataq berýi – mańyzdy qadam. Endi onyń esimi Tarazdaǵy jańa áskerı mektep-ınternatqa berilmek. Bul oqý orny jastardy áskerı-patrıottyq jáne ıdeologııalyq turǵyda tárbıeleýde úlken ról atqarady.
Prezıdenttiń aıtýynsha, 2019 jyldan beri elde shamamen 1300 jańa mektep salyndy, onyń 130-dan astamy bıyl paıdalanýǵa berildi. Bul máselege Jambyl oblysynda da erekshe kóńil bólinýde. Buryn óńirde úsh aýysymda oqıtyn mektepter kóp bolǵany belgili. Qazir «Jaıly mektep» jobasy aıasynda alty mektep salyndy: úsheýi – Tarazda, ekeýi – Qordaı aýdanynda, bireýi – Baızaq aýdanynda. Olar zamanaýı sport zaldarymen, fýtbol alańdarymen, kınoteatrlarmen jáne basqa da ınfraqurylymmen jabdyqtalǵan. Mundaı mektepter halyq sany qarqyndy ósip jatqan ońtústik óńirler úshin asa qajet. Bolashaq urpaqqa salynǵan ınvestısııa uzaq merzimdi mýltıplıkatıvtik nátıje beredi.
– Prezıdent Toqaevtyń pikirinshe, myqty óńirler – myqty memlekettiń negizi. Qazaqstanda óńirlerdiń teńgerimdi damýy úshin jasalyp jatqan qadamdardy qalaı baǵalaısyz?
– Prezıdent Toqaev óńirlik saıasatqa aıryqsha mán berip keledi. Qazirgi tańda Qazaqstanda respýblıkalyq bıýdjetke donor bolyp otyrǵan úsh óńir ǵana bar: Almaty men Astana qalalary jáne Atyraý oblysy. Úkimet josparyna sáıkes, aldaǵy jyldary bul qatarǵa Mańǵystaý men Pavlodar oblystary qosylýy tıis. Donor óńirler sany artqan saıyn ulttyq ekonomıkanyń turaqtylyǵy da kúsheıe túsedi.
Memleket basshysy shetelge jasaǵan saparlarynda Qazaqstannyń ınvestısııalyq áleýetin halyqaralyq bıznes ókilderine únemi tanystyryp keledi. Bul rette tek jalpyulttyq kórsetkishter ǵana emes, jekelegen óńirlerdiń múmkindikteri de kórsetiledi. Árbir jańa kásiporyn – júzdegen, tipti myńdaǵan jumys orny. Bul halyqtyń ál-aýqatyna tikeleı áser etedi. Eń bastysy – mundaı jobalar negizinen sheteldik ınvestısııa esebinen júzege asady. Qarjy Túrkııadan, AQSh-tan, Fransııadan, Qytaıdan, Reseıden kelip jatyr. Al sol kásiporyndarda qazaqstandyqtar jumys istep, zamanaýı tehnologııalar men úzdik tájirıbelerdi meńgeredi. Bul, ásirese, Jambyl oblysy sekildi óńirler úshin óte mańyzdy.
Bıyl fransýzdyń «Alstom» kompanııasy Shý qalasynda zamanaýı jabdyqtalǵan servıstik depo ashty. Bul ortalyqta tek Qazaqstannan ǵana emes, búkil óńirden keletin temirjol tehnıkasyna qyzmet kórsetiledi. Osyndaı jobalar basqa óńirlerde de iske assa, qýanar edim.
– Prezıdenttiń aıtýynsha, Qazaqstannyń maqsattary ózgermeıdi. О́ńirlerdiń halyqaralyq arenadaǵy róli qandaı?
– Qazaqstan ózin orta derjava retinde qalyptastyrýdy kózdep otyr. Biraq bul mártebege shyn máninde jetý úshin aldymen óz óńirlerimizdi, ásirese artta qalǵan aımaqtardy ekonomıkalyq turǵyda nyǵaıtý qajet. Biz eń aldymen Ortalyq Azııa elderine yqpal ete alatyn deńgeıge jetýimiz kerek. Kavkaz aımaǵymen de baılanys kúsheıip keledi, oǵan Orta dálizdiń damýy yqpal etýde.
О́kinishke qaraı, elimizdiń geologııalyq áleýeti áli tolyq zerttelmegen. Eger jer qoınaýyn tereń zerdelesek, jańa resýrstar tabylyp, olardy ıgerý arqyly bıýdjetke salyq túsimderi artar edi. Bul óz kezeginde mektepter salýǵa, halyqty qoldaýǵa múmkindik beredi. Memleket basshysynyń ustanymymen tolyq kelisemin: kúshti óńirler – kúshti Qazaqstannyń negizi. Biz aýmaǵy jaǵynan álemde toǵyzynshy orynda turǵan elmiz, sondyqtan elimizdiń kez kelgen túkpirinde turatyn azamattar astana turǵyndarymen teń deńgeıde ómir súrýge tıis.